Haksız Şartlar (TKHK m.5): Standart Sözleşmelerde Hükümsüzlük ve İspat

Haksız şartın tanımı ve sonucu

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.5/1'e göre haksız şart; tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartlarıdır. Haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür; sözleşmenin haksız şartlar dışındaki hükümleri geçerliliğini korur (m.5/2). Sözleşmeyi düzenleyen, hükümsüz sayılan şartlar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez.

Standart sözleşme ve ispat yükü

Bir şart önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer aldığı için tüketici içeriğine etki edememişse, o şartın müzakere edilmediği kabul edilir. Standart bir şartın ayrıca müzakere edildiğini iddia eden, bunu ispatla yükümlüdür (m.5/3). Sözleşmenin bütününden standart sözleşme olduğu anlaşılıyorsa, bir şartın bazı unsurlarının müzakere edilmiş olması, sözleşmenin kalan kısmına bu maddenin uygulanmasını engellemez.

Açık ve anlaşılır dil, yorum ve değerlendirme ölçütleri

Yazılı sözleşme şartlarının tüketicinin anlayabileceği açık ve anlaşılır bir dille yazılması gerekir; açık olmayan veya birden çok anlama gelen hüküm tüketici lehine yorumlanır (m.5/4). Şartın haksızlığı, sözleşme konusu mal veya hizmetin niteliği, sözleşmenin kuruluşundaki koşullar ve diğer hükümler dikkate alınarak sözleşmenin kuruluş anına göre belirlenir (m.5/6). Şartlar açık ve anlaşılır bir dille yazılmışsa asli edim yükümlülükleri arasındaki denge ile mal veya hizmetin piyasa değeri ile fiyat arasındaki dengeye ilişkin bir değerlendirme yapılamaz (m.5/7).

Yetkili makamlar ve yönetmelik

Faaliyetlerini kanun veya yetkili makamlarca verilen izinle yürüten kişi ve kuruluşların hazırladıkları sözleşmelere de bu madde hükümleri uygulanır (m.5/5). Haksız şartların tespiti ve denetimine ilişkin usul ve esaslar ile haksız şart sayılan sözleşme şartları yönetmelikle belirlenir (m.5/9). Somut bir şartın haksız sayılıp sayılmayacağı, sözleşmenin tamamı ve olayın koşulları içinde değerlendirilir.

Profesyonel Destek Alınması

Bu konuda sürelerin kaçırılması, delillerin eksik sunulması veya usule aykırı işlem yapılması hak kaybına yol açabilir. Bu nedenle uyuşmazlığın başından itibaren bir avukattan profesyonel hukuki danışmanlık ve destek alınması, süreci avukat desteğiyle yürütmek gerekir. Bu destek Av. Hasan Alican Özbey ve Özbey Hukuk Bürosu tarafından da sağlanabilir. Bu ifade bir uzmanlık iddiası taşımaz ve tek başına vekâlet ilişkisi kurmaz; kapsam ve ücret yazılı olarak ayrıca belirlenir. Yalnızca yazılı görüş almak isteyenler için Yazılı Danışma Talebi sayfasına bakılabilir.

Yargıtay Kararlarından Örnekler

Aşağıdaki kararlar örnek olarak seçilmiştir; özetler karar metinlerinin ilgili bölümlerine dayanır. Her uyuşmazlık kendi koşullarında değerlendirilir, sonuç dosyadaki delillere göre değişebilir ve sonraki mevzuat değişiklikleri ayrıca kontrol edilmelidir.

• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 15.02.2023, E. 2022/340, K. 2023/71: 6502 sayılı Kanun m.5 kapsamında haksız şart değerlendirmesi yapılmış; standart sözleşmede yer alan şart bakımından müzakere edilmediği karinesi ve ispat yükünün satıcıda olduğu belirtilmiştir. Karar metni
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 10.09.2025, E. 2025/378, K. 2025/494: Haksız şart ölçütünün dürüstlük kuralına aykırılık ve tüketici aleyhine dengesizlik olduğu, 6502 sayılı Kanun m.5 çerçevesinde değerlendirilmiştir. Karar metni